श्री एकनाथांची आरती

या आरतीचे विशेष महत्त्व

"आरती एकनाथा, महाराजा समर्था" ही आरती महाराष्ट्रातील महान वारकरी संत, संत एकनाथ महाराज (Sant Eknath Maharaj) यांना समर्पित आहे. संत एकनाथ हे वारकरी संप्रदायाचे एक प्रमुख आधारस्तंभ मानले जातात, ज्यांनी ज्ञानेश्वरांचे कार्य पुढे नेले आणि तुकारामांसाठी मार्ग तयार केला. ही आरती केवळ त्यांची स्तुती नाही, तर त्यांच्या समर्थ (Capable/Powerful) रूपाचे आणि त्यांच्या "जगद्गुरु" (World Teacher) स्वरूपाचे वर्णन आहे. पैठण (Paithan) येथील त्यांच्या समाधी स्थळी आणि संपूर्ण महाराष्ट्रात वारकरी भजनात ही आरती अत्यंत श्रद्धेने गायली जाते.

आरतीचे मुख्य भाव आणि अर्थ

• त्रिभुवनीं तूंचि थोर (Greatest in Three Worlds): भक्त एकनाथांना तिन्ही लोकांमध्ये श्रेष्ठ मानतात. त्यांना "जगद्गुरु जगन्नाथा" अशी उपमा दिली आहे, जी त्यांच्या आध्यात्मिक अधिकाराची साक्ष देते.
• वेदशास्त्रांचे गूज (Essence of Scriptures): "एकनाथ नाम सार" - या ओळीचा अर्थ असा आहे की 'एकनाथ' हे नावच सर्व वेद आणि शास्त्रांचे सार (Essence) आहे. त्यांचे नाव घेणे हे महामंत्राचे बीज (Seed of the Great Mantra) मानले गेले आहे.
• संसार दुःखाचा नाश (Destruction of Worldly Sorrow): संतांचे नामस्मरण संसारातील सर्व दुःखांचा नाश करते. "सुख वाटलें चित्ता" - त्यांचे नाव घेताच चित्ताला (Mind) परम शांती आणि सुखाचा अनुभव येतो.
• अनंत गोपाळदासा (Devotion of the Poet): ही आरती संत एकनाथांच्या शिष्याने किंवा समकालीन भक्ताने (संभवतः अनंत किंवा गोपाळदास) रचली आहे, जो म्हणतो की एकनाथांचे गुणगान गाताना त्याला तृप्ती (धणी) होत नाही.

पठण पद्धती आणि प्रसंग

• प्रसंग (Occasion): ही आरती दररोजच्या वारकरी भजनात, एकादशीला, आणि विशेषतः एकनाथ षष्ठी (Eknath Shashti) (फाल्गुन वद्य षष्ठी) या त्यांच्या पुण्यतिथीच्या दिवशी गायली जाते.
• पद्धती (Method): टाळ आणि मृदंगाच्या गजरात, सामूहिक स्वरात ही आरती गायली जाते. आरतीनंतर "ज्ञानोबा-तुकाराम-एकनाथ" असा जयघोष करण्याची प्रथा आहे.