पंचानन हयवाहन सुरभूषितनीळा।
खंडामंडित दंडित दानव अवलीळा॥
मणिमल्लां मर्दुनियां जों धूसुर पिवळा।
हिरे कंकण बासिंगे सुमनांच्या माळा॥१॥
जय देव जय देव जय शिव मल्हारी।
वारीं दुर्जन असुरां भवदुस्तर तारी॥
सुरवर संवर वर दे मजलागी देवा।
नाना नामे गाईन ही तुमची सेवा॥
अघटित गुण गावया वाटतसे हेवा।
फणिवर शिणला किती नर पामर केवा॥२॥
रघुवीरस्मरणी शंकर हृदयीं निवाला।
तो हा मल्लंतक अवतार झाला॥
यालागीं आवडे भाव वर्णिला।
रामी रामदासा जिवलग भेडला॥३॥
॥ इति संपूर्णंम् ॥
खंडामंडित दंडित दानव अवलीळा॥
मणिमल्लां मर्दुनियां जों धूसुर पिवळा।
हिरे कंकण बासिंगे सुमनांच्या माळा॥१॥
जय देव जय देव जय शिव मल्हारी।
वारीं दुर्जन असुरां भवदुस्तर तारी॥
सुरवर संवर वर दे मजलागी देवा।
नाना नामे गाईन ही तुमची सेवा॥
अघटित गुण गावया वाटतसे हेवा।
फणिवर शिणला किती नर पामर केवा॥२॥
रघुवीरस्मरणी शंकर हृदयीं निवाला।
तो हा मल्लंतक अवतार झाला॥
यालागीं आवडे भाव वर्णिला।
रामी रामदासा जिवलग भेडला॥३॥
॥ इति संपूर्णंम् ॥
Panchanan Hayavahan Surabhushitaneela,
Khandamandit Dandit Danav Avalila. ||
Manimallan Marduniyan Jon Dhusur Pivala,
Hire Kankan Basinge Sumananchya Mala. ||1||
Jai Dev Jai Dev Jai Shiv Malhari,
Varin Durjan Asuran Bhavadustar Taari. ||
Suravar Sanvar Var De Majalagi Deva,
Nana Name Gaain Hi Tumachi Seva. ||
Aghatit Gun Gavaya Vatatase Heva,
Phanivar Shinala Kiti Nar Pamar Keva. ||2||
Raghuveersmarani Shankar Hridayin Nivala,
To Ha Mallantak Avatar Jhala. ||
Yalagi Aavade Bhav Varnila,
Rami Ramdasa Jivalag Bhedala. ||3||
॥ Iti Sampurnam ॥
Khandamandit Dandit Danav Avalila. ||
Manimallan Marduniyan Jon Dhusur Pivala,
Hire Kankan Basinge Sumananchya Mala. ||1||
Jai Dev Jai Dev Jai Shiv Malhari,
Varin Durjan Asuran Bhavadustar Taari. ||
Suravar Sanvar Var De Majalagi Deva,
Nana Name Gaain Hi Tumachi Seva. ||
Aghatit Gun Gavaya Vatatase Heva,
Phanivar Shinala Kiti Nar Pamar Keva. ||2||
Raghuveersmarani Shankar Hridayin Nivala,
To Ha Mallantak Avatar Jhala. ||
Yalagi Aavade Bhav Varnila,
Rami Ramdasa Jivalag Bhedala. ||3||
॥ Iti Sampurnam ॥
या आरतीचे विशेष महत्त्व
"पंचानन हयवाहन" ही आरती महाराष्ट्राचे कुलदैवत खंडोबा (मल्हारी मार्तंड) यांची आहे. ही आरती समर्थ रामदास स्वामींनी रचली आहे. खंडोबा हे भगवान शिवाचे अवतार मानले जातात, ज्यांनी मणी आणि मल्ल या राक्षसांचा वध केला.
आरतीचे मुख्य भावार्थ
- योद्धा स्वरूप (Warrior Form): "खंडामंडित दंडित दानव अवलीळा" - खंडोबांच्या हातात खंडा (तलवार) आहे आणि ते राक्षसांना सहज शिक्षा करतात. ते घोड्यावर स्वार आहेत ("हयवाहन") आणि पाच मुखांचे ("पंचानन") आहेत.
- भंडारा (Turmeric): "मणिमल्लां मर्दुनियां जों धूसुर पिवळा" - मणी आणि मल्ल राक्षसांना मारल्यानंतर खंडोबांचे रूप पिवळ्या भंडार्यात (हळदीत) न्हाऊन निघाले आहे. यामुळेच खंडोबाच्या पूजेत भंडारा उधळला जातो ("येळकोट येळकोट जय मल्हार").
- समर्थ रामदासांची भक्ती (Devotion of Ramdas): "रामी रामदासा जिवलग भेडला" - आरतीच्या शेवटी, समर्थ रामदास म्हणतात की त्यांना त्यांचा जिवलग देव (खंडोबा/राम) भेटला आहे.
पठणाची पद्धत आणि प्रसंग
- प्रसंग (Occasion): ही आरती चंपाषष्ठी, सोमवती अमावस्या आणि रविवारी विशेष करून गायली जाते.
- पद्धत (Method): आरती करताना "सदानंदाचा येळकोट" आणि "येळकोट येळकोट जय मल्हार" असा जयघोष करत भंडारा उधळला जातो.