श्रीपञ्चमुख हनुमत् हृदयम्

॥ विनियोगः ॥
ॐ अस्य श्रीपञ्चवक्त्र हनुमत् हृदयस्तोत्रमन्त्रस्य
भगवान् श्रीरामचन्द्र ऋषिः ।
अनुष्टुप् छन्दः ।
श्रीपञ्चवक्त्र हनुमान् देवता । ॐ बीजम् ।
रुद्रमूर्तये इति शक्तिः । स्वाहा कीलकम् ।
श्रीपञ्चवक्त्र हनुमद्देवता प्रसादसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः ।
इति ऋष्यादि न्यासः ॥
॥ करन्यासः ॥
ॐ ह्रां अञ्जनासुताय अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ।
ॐ ह्रीं रुद्रमूर्तये तर्जनीभ्यां नमः ।
ॐ ह्रूं वायुपुत्राय मध्यमाभ्यां नमः ।
ॐ ह्रैं अग्निगर्भाय अनामिकाभ्यां नमः ।
ॐ ह्रौं रामदूताय कनिष्ठिकाभ्यां नमः ।
ॐ ह्रः पञ्चवक्त्रहनुमते करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।
इति करन्यासः ॥
॥ हृदयादि षडङ्गन्यासः ॥
ॐ ह्रां अञ्जनासुताय हृदयाय नमः ।
ॐ ह्रीं रुद्रमूर्तये शिरसे स्वाहा ।
ॐ ह्रूं वायुपुत्राय शिखायै वषट् ।
ॐ ह्रैं अग्निगर्भाय कवचाय हुम् ।
ॐ ह्रौं रामदूताय नेत्रत्रयाय वौषट् ।
ॐ ह्रः पञ्चवक्त्रहनुमते अस्त्राय फट् ।
इति हृदयादि षडङ्गन्यासः ।
ॐ भूर्भुवः स्वरोमिति दिग्बन्धः ॥
॥ ध्यानम् ॥
ध्यायेद्बालदिवाकरद्युतिनिभं देवारिदर्पापहं
देवेन्द्रप्रमुखैः प्रशस्तयशसं देदीप्यमानं ऋचा ॥
सुग्रीवादिसमस्तवानरयुतं सुव्यक्ततत्त्वप्रियं
संरक्तारुणलोचनं पवनजं पीताम्बरालङ्कृतम् ॥
इति ध्यानम् ॥
॥ स्तोत्र पाठ ॥
ॐ नमो वायुपुत्राय पञ्चवक्त्राय ते नमः ।
नमोऽस्तु दीर्घबालाय राक्षसान्तकराय च ॥ १॥
वज्रदेह नमस्तुभ्यं शताननमदापह ।
सीतासन्तोषकरण नमो राघवकिङ्कर ॥ २॥
सृष्टिप्रवर्तक नमो महास्थित नमो नमः ।
कलाकाष्ठस्वरूपाय माससंवत्सरात्मक ॥ ३॥
नमस्ते ब्रह्मरूपाय शिवरूपाय ते नमः ।
नमो विष्णुस्वरूपाय सूर्यरूपाय ते नमः ॥ ४॥
नमो वह्निस्वरूपाय नमो गगनचारिणे ।
सर्वरम्भावनचर अशोकवननाशक ॥ ५॥
नमो कैलासनिलय मलयाचल संश्रय ।
नमो रावणनाशाय इन्द्रजिद्वधकारिणे ॥ ६॥
महादेवात्मक नमो नमो वायुतनूद्भव ।
नमः सुग्रीवसचिव सीतासन्तोषकारण ॥ ७॥
समुद्रोल्लङ्घन नमो सौमित्रेः प्राणदायक ।
महावीर नमस्तुभ्यं दीर्घबाहो नमोनमः ॥ ८॥
दीर्घबाल नमस्तुभ्यं वज्रदेह नमो नमः ।
छायाग्रहहर नमो वरसौम्यमुखेक्षण ॥ ९॥
सर्वदेवसुसंसेव्य मुनिसङ्घनमस्कृत ।
अर्जुनध्वजसंवास कृष्णार्जुनसुपूजित ॥ १०॥
धर्मार्थकाममोक्षाख्य पुरुषार्थप्रवर्तक ।
ब्रह्मास्त्रबन्द्य भगवन् आहतासुरनायक ॥ ११॥
भक्तकल्पमहाभुज भूतबेतालनाशक ।
दुष्टग्रहहरानन्त वासुदेव नमोऽस्तुते ॥ १२॥
श्रीरामकार्ये चतुर पार्वतीगर्भसम्भव ।
नमः पम्पावनचर ऋष्यमूककृतालय ॥ १३॥
धान्यमालीशापहर कालनेमिनिबर्हण ।
सुवर्चलाप्राणनाथ रामचन्द्रपरायण ॥ १४॥
नमो वर्गस्वरूपाय वर्णनीयगुणोदय ।
वरिष्ठाय नमस्तुभ्यं वेदरूप नमो नमः ।
नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं भूयो भूयो नमाम्यहम् ॥ १५॥
॥ फलश्रुतिः ॥
इति ते कथितं देवि हृदयं श्रीहनूमतः ।
सर्वसम्पत्करं पुण्यं सर्वसौख्यविवर्धनम् ॥ १६॥
दुष्टभूतग्रहहरं क्षयापस्मारनाशनम् ॥ १७॥
यस्त्वात्मनियमो भक्त्या वायुसूनोः सुमङ्गलम् ।
हृदयं पठते नित्यं स ब्रह्मसदृशो भवेत् ॥ १८॥
अजप्तं हृदयं य इमं मन्त्रं जपति मानवः ।
स दुःखं शीघ्रमाप्नोति मन्त्रसिद्धिर्न जायते ॥ १९॥
सत्यं सत्यं पुनः सत्यं मन्त्रसिद्धिकरं परम् ।
इत्थं च कथितं पूर्वं साम्बेन स्वप्रियां प्रति ॥ २०॥
महर्षेर्गौतमात्पूर्वं मया प्राप्तमिदं मुने ।
तन्मया प्रहितं सर्वं शिष्यवात्सल्यकारणात् ॥ २१॥
इति श्रीपराशरसंहितान्तर्गते श्रीपराशरमैत्रेयसंवादे
श्रीपञ्चमुखहनुमत् हृदयस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
ॐ अस्य श्रीपञ्चवक्त्र हनुमत् हृदयस्तोत्रमन्त्रस्य
भगवान् श्रीरामचन्द्र ऋषिः ।
अनुष्टुप् छन्दः ।
श्रीपञ्चवक्त्र हनुमान् देवता । ॐ बीजम् ।
रुद्रमूर्तये इति शक्तिः । स्वाहा कीलकम् ।
श्रीपञ्चवक्त्र हनुमद्देवता प्रसादसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः ।
इति ऋष्यादि न्यासः ॥
॥ करन्यासः ॥
ॐ ह्रां अञ्जनासुताय अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ।
ॐ ह्रीं रुद्रमूर्तये तर्जनीभ्यां नमः ।
ॐ ह्रूं वायुपुत्राय मध्यमाभ्यां नमः ।
ॐ ह्रैं अग्निगर्भाय अनामिकाभ्यां नमः ।
ॐ ह्रौं रामदूताय कनिष्ठिकाभ्यां नमः ।
ॐ ह्रः पञ्चवक्त्रहनुमते करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।
इति करन्यासः ॥
॥ हृदयादि षडङ्गन्यासः ॥
ॐ ह्रां अञ्जनासुताय हृदयाय नमः ।
ॐ ह्रीं रुद्रमूर्तये शिरसे स्वाहा ।
ॐ ह्रूं वायुपुत्राय शिखायै वषट् ।
ॐ ह्रैं अग्निगर्भाय कवचाय हुम् ।
ॐ ह्रौं रामदूताय नेत्रत्रयाय वौषट् ।
ॐ ह्रः पञ्चवक्त्रहनुमते अस्त्राय फट् ।
इति हृदयादि षडङ्गन्यासः ।
ॐ भूर्भुवः स्वरोमिति दिग्बन्धः ॥
॥ ध्यानम् ॥
ध्यायेद्बालदिवाकरद्युतिनिभं देवारिदर्पापहं
देवेन्द्रप्रमुखैः प्रशस्तयशसं देदीप्यमानं ऋचा ॥
सुग्रीवादिसमस्तवानरयुतं सुव्यक्ततत्त्वप्रियं
संरक्तारुणलोचनं पवनजं पीताम्बरालङ्कृतम् ॥
इति ध्यानम् ॥
॥ स्तोत्र पाठ ॥
ॐ नमो वायुपुत्राय पञ्चवक्त्राय ते नमः ।
नमोऽस्तु दीर्घबालाय राक्षसान्तकराय च ॥ १॥
वज्रदेह नमस्तुभ्यं शताननमदापह ।
सीतासन्तोषकरण नमो राघवकिङ्कर ॥ २॥
सृष्टिप्रवर्तक नमो महास्थित नमो नमः ।
कलाकाष्ठस्वरूपाय माससंवत्सरात्मक ॥ ३॥
नमस्ते ब्रह्मरूपाय शिवरूपाय ते नमः ।
नमो विष्णुस्वरूपाय सूर्यरूपाय ते नमः ॥ ४॥
नमो वह्निस्वरूपाय नमो गगनचारिणे ।
सर्वरम्भावनचर अशोकवननाशक ॥ ५॥
नमो कैलासनिलय मलयाचल संश्रय ।
नमो रावणनाशाय इन्द्रजिद्वधकारिणे ॥ ६॥
महादेवात्मक नमो नमो वायुतनूद्भव ।
नमः सुग्रीवसचिव सीतासन्तोषकारण ॥ ७॥
समुद्रोल्लङ्घन नमो सौमित्रेः प्राणदायक ।
महावीर नमस्तुभ्यं दीर्घबाहो नमोनमः ॥ ८॥
दीर्घबाल नमस्तुभ्यं वज्रदेह नमो नमः ।
छायाग्रहहर नमो वरसौम्यमुखेक्षण ॥ ९॥
सर्वदेवसुसंसेव्य मुनिसङ्घनमस्कृत ।
अर्जुनध्वजसंवास कृष्णार्जुनसुपूजित ॥ १०॥
धर्मार्थकाममोक्षाख्य पुरुषार्थप्रवर्तक ।
ब्रह्मास्त्रबन्द्य भगवन् आहतासुरनायक ॥ ११॥
भक्तकल्पमहाभुज भूतबेतालनाशक ।
दुष्टग्रहहरानन्त वासुदेव नमोऽस्तुते ॥ १२॥
श्रीरामकार्ये चतुर पार्वतीगर्भसम्भव ।
नमः पम्पावनचर ऋष्यमूककृतालय ॥ १३॥
धान्यमालीशापहर कालनेमिनिबर्हण ।
सुवर्चलाप्राणनाथ रामचन्द्रपरायण ॥ १४॥
नमो वर्गस्वरूपाय वर्णनीयगुणोदय ।
वरिष्ठाय नमस्तुभ्यं वेदरूप नमो नमः ।
नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं भूयो भूयो नमाम्यहम् ॥ १५॥
॥ फलश्रुतिः ॥
इति ते कथितं देवि हृदयं श्रीहनूमतः ।
सर्वसम्पत्करं पुण्यं सर्वसौख्यविवर्धनम् ॥ १६॥
दुष्टभूतग्रहहरं क्षयापस्मारनाशनम् ॥ १७॥
यस्त्वात्मनियमो भक्त्या वायुसूनोः सुमङ्गलम् ।
हृदयं पठते नित्यं स ब्रह्मसदृशो भवेत् ॥ १८॥
अजप्तं हृदयं य इमं मन्त्रं जपति मानवः ।
स दुःखं शीघ्रमाप्नोति मन्त्रसिद्धिर्न जायते ॥ १९॥
सत्यं सत्यं पुनः सत्यं मन्त्रसिद्धिकरं परम् ।
इत्थं च कथितं पूर्वं साम्बेन स्वप्रियां प्रति ॥ २०॥
महर्षेर्गौतमात्पूर्वं मया प्राप्तमिदं मुने ।
तन्मया प्रहितं सर्वं शिष्यवात्सल्यकारणात् ॥ २१॥
इति श्रीपराशरसंहितान्तर्गते श्रीपराशरमैत्रेयसंवादे
श्रीपञ्चमुखहनुमत् हृदयस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
संलिखित ग्रंथ पढ़ें
इस स्तोत्र का विशिष्ट महत्व
श्रीपञ्चमुख हनुमत् हृदयम्, श्रीपराशर संहिता से लिया गया एक अत्यंत गोपनीय और शक्तिशाली स्तोत्र है। 'हृदयम्' का शाब्दिक अर्थ है 'हृदय', जो यह दर्शाता है कि यह स्तोत्र देवता के गूढ़ सार और उनकी शक्तियों का मूल है। यह स्तुति भगवान हनुमान (Lord Hanuman) के सबसे शक्तिशाली स्वरूपों में से एक, पञ्चमुख हनुमान (Panchamukhi Hanuman) को समर्पित है। इस स्तोत्र की रचना पराशर और मैत्रेय ऋषि के संवाद के रूप में हुई है, जो इसकी प्राचीनता और प्रामाणिकता को सिद्ध करता है। यह स्तोत्र हनुमान जी को ब्रह्मा, विष्णु, शिव, सूर्य और अग्नि स्वरूप मानकर उनकी वंदना करता है और इसे सभी मंत्रों की सिद्धि के लिए अनिवार्य बताया गया है।
स्तोत्र के प्रमुख भाव और लाभ (फलश्रुति पर आधारित)
इस हृदय स्तोत्र की फलश्रुति इसके पाठ से प्राप्त होने वाले अचूक और शीघ्र लाभों का स्पष्ट वर्णन करती है:
- सर्वसम्पत्ति और सर्वसौख्य की प्राप्ति (Attainment of All Wealth and Happiness): फलश्रुति में स्पष्ट कहा गया है, "सर्वसम्पत्करं पुण्यं सर्वसौख्यविवर्धनम्" - अर्थात्, यह पुण्यमयी स्तोत्र सभी प्रकार की सम्पत्ति (wealth) देने वाला और सभी सुखों को बढ़ाने वाला है।
- रोग और नकारात्मक शक्तियों का नाश (Destruction of Diseases and Negative Forces): यह स्तोत्र "दुष्टभूतग्रहहरं क्षयापस्मारनाशनम्" है, जिसका अर्थ है कि यह दुष्ट भूत-प्रेत (evil spirits), ग्रह दोषों, क्षय (tuberculosis) और अपस्मार (epilepsy) जैसे गंभीर रोगों का नाश करता है।
- ब्रह्म-तुल्य पद की प्राप्ति (Attainment of a State Equal to Brahma): "यस्त्वात्मनियमो भक्त्या... हृदयं पठते नित्यं स ब्रह्मसदृशो भवेत्" - जो भक्त नियम और भक्ति के साथ इस हृदय स्तोत्र का नित्य पाठ करता है, वह ब्रह्म-तुल्य (equal to Brahma) हो जाता है, जो सर्वोच्च आध्यात्मिक स्थिति का प्रतीक है।
- मंत्र सिद्धि का आधार (Foundation for Mantra Siddhi): फलश्रुति में चेतावनी दी गई है कि इस हृदय स्तोत्र को जाने बिना जो कोई भी अन्य हनुमान मंत्रों का जाप करता है, उसे शीघ्र सिद्धि प्राप्त नहीं होती ("मन्त्रसिद्धिर्न जायते")। यह इस स्तोत्र को किसी भी हनुमान साधना का आधार बनाता है।
पाठ करने की विधि और विशेष अवसर
- यह एक अत्यंत शक्तिशाली स्तोत्र है, इसलिए इसका पाठ पूरी श्रद्धा, पवित्रता और एकाग्रता के साथ करना चाहिए।
- पाठ से पहले स्तोत्र में दिए गए विनियोग, करन्यास, हृदयादि-न्यास और ध्यान का पाठ अवश्य करें। यह प्रक्रिया शरीर और मन को स्तोत्र की दिव्य ऊर्जा को ग्रहण करने के लिए तैयार करती है।
- इसका नित्य पाठ करना सर्वोत्तम है, विशेषकर यदि आप किसी अन्य हनुमान मंत्र की साधना कर रहे हैं।
- मंगलवार (Tuesday) और शनिवार (Saturday) को पंचमुखी हनुमान जी के चित्र के समक्ष बैठकर इसका पाठ करना विशेष फलदायी होता है।