श्रीहनुमच्चतुर्विंशतिः

यो बाल्येऽपि दिनेशं प्रोद्यन्तं पक्वदिव्यफलबुच्या ।
व्युदपतदाशु हि पुष्करमादातुं नौमि तं समीरसुतम् ॥ १॥
यस्मै भगवान्ब्रह्मा प्रायच्छद्वायुतृप्तये पूर्वम् ।
विविधान्वरांस्तं वन्दे दुर्झयदिव्यमहिमानम् ॥ २॥
सुरसावदनं विपुलं तरसा गत्वा विनिर्गतं दृष्ट्वा ।
यं सुरनिकरा विस्मयमाजग्मुर्नोमि तं महाप्राज्ञम् ॥ ३॥
लङ्कापुराधिदैवतगर्वं वेगाच्चपेटिकादानात् ।
निर्मूलं यश्चक्रे वन्दे तं वायुसूनुममितबलम् ॥ ४॥
गोष्पदवत्सरितांनिधिमुल्लङ्ख्याशोकविपिनगां सीताम् ।
अद्राक्षीद्भयरहितो यस्तं प्रणमामि शिंशुपामूले ॥ ५॥
रामादेशश्रवणानन्दादुद्धृतशोकगन्धां यः ।
सीतां चक्रे मतिमांस्तमहं प्रणमामि शोकविच्छित्त्यै ॥ ६॥
योऽक्षकुमारप्रमुखान्प्रवरान्दनुजाञ्जघान कुतुकेन ।
एकः सहायरहितस्तमहं प्रणमामि गन्धवहसूनुम् ॥ ७॥
प्राप्य मणिं सीतायाः काननमसुरस्य सत्वरं भला ।
दग्ध्वा लङ्कां योऽगाद्रघुवरनिकटं स मामवतु ॥ ८॥
सीताप्रोदितवचनान्यशेषतो यो निवेद्य रघुवीरम् ।
चक्रे चिन्तारहितं वन्दे तं चिन्तितार्थदं नमताम् ॥ ९॥
समरे वक्षसि येन प्रहतः संमूर्छितः ससंज्ञोऽथ ।
प्रशशंस रावणो यं तमतिबलानन्दवर्धनं नौमि ॥ १०॥
ओषधिगिरिमतिवेगान्नत्वाऽऽनीय प्रवृद्धदिव्यतनुः ।
यो लक्ष्मणासुदानं चक्रे तं नौमि गरुडनिभवेगम् ॥ ११॥
रघुपतिमुखारविन्दस्रवदागमशीर्षतत्त्वमकरन्दम् ।
आपीयागलमनिशं नन्दन्तं नौमि पवनमूलधनम् ॥ १२॥
कनकाद्रिसदृशकायं कनकप्रदमाशु नम्रजनपङ्क्तेः ।
रक्ताम्बुजास्यमीडे सक्तान्तःकरणमिनकुलोत्तंसे ॥ १३॥
कारुण्यजन्मभूमिं काकुत्स्थायनपूजनासक्तम् ।
कालाहितभयरहितं कामविदूरं नमामि कपिमुख्यम् ॥ १४॥
कुण्डलभासिकपोलं मण्डलमङ्घिप्रणम्रजन्तूनाम् ।
कुर्वन्तमीप्सितार्थैः सर्वैर्युक्तं भजेऽञ्जनासूनुम् ॥ १५॥
नयनजितहेमगर्वं नवनयपारीणमञ्जनातनयम् ।
गतिविजितजनककीर्तिं मतिमतिनिशितां ददानमहमीडे ॥ १६॥
पुरतो भव करुणाब्वे भरताग्रजरणलग्नचित्ताज ।
हर मम निखिलां चिन्तां करजितपाथोज कलितवटुरूप ॥ १७॥
रविसुतमन्त्रिवरेण्यं पविताडनसहनदक्षदिव्यहनुम् ।
कविशिष्यहरणचतुरं सवितृविनेयं नमामि वातसुतम् ॥ १८॥
वक्षस्ताडितशैलं रक्षःपतिसैन्यमर्दनप्रवणम् ।
रक्षाकरं नमस्याम्यक्षाधिपदूतमनिलपुण्यचयम् ॥ १९॥
सुरदेशिकसदृशगिरं करजैर्हारस्य कठिनतागर्वम् ।
नरशृङ्गतां नयन्तं नरमनिशं नौमि वाद्यमनिलसुतम् ॥ २०॥
श्रीपारिजातपादपमूले वासं करोषि किं हनुमन् ।
अध्येतुमवनताखिलवाञ्छितदातृत्वमवनिजेडूत ॥ २१॥
पुरदग्धारं मनसिजजेतारं भक्तमन्तुसहनचणम् ।
त्वामीशानं के वा न ब्रुवते ब्रूहि वायुसूनो मे ॥ २२॥
पुरदग्धारं मनसिजजेतारं रामनामरुचिविज्ञम् ।
हनुमन्भवन्तमीशं वदति न कः प्रणतसर्वदोषसहम् ॥ २३॥
सहमानापरमूर्ते सहस्व मानाथदूत मम मन्तून् ।
पवमानपुण्यराशे प्लवमानाब्धौ नमामि तव चरणौ ॥ २४॥
॥ इति पूज्य श्रीसच्चिदानन्द शिवाभिनवनृसिंह भारती रचिता श्रीहनुमच्चतुर्विंशतिः समाप्ता ॥
व्युदपतदाशु हि पुष्करमादातुं नौमि तं समीरसुतम् ॥ १॥
यस्मै भगवान्ब्रह्मा प्रायच्छद्वायुतृप्तये पूर्वम् ।
विविधान्वरांस्तं वन्दे दुर्झयदिव्यमहिमानम् ॥ २॥
सुरसावदनं विपुलं तरसा गत्वा विनिर्गतं दृष्ट्वा ।
यं सुरनिकरा विस्मयमाजग्मुर्नोमि तं महाप्राज्ञम् ॥ ३॥
लङ्कापुराधिदैवतगर्वं वेगाच्चपेटिकादानात् ।
निर्मूलं यश्चक्रे वन्दे तं वायुसूनुममितबलम् ॥ ४॥
गोष्पदवत्सरितांनिधिमुल्लङ्ख्याशोकविपिनगां सीताम् ।
अद्राक्षीद्भयरहितो यस्तं प्रणमामि शिंशुपामूले ॥ ५॥
रामादेशश्रवणानन्दादुद्धृतशोकगन्धां यः ।
सीतां चक्रे मतिमांस्तमहं प्रणमामि शोकविच्छित्त्यै ॥ ६॥
योऽक्षकुमारप्रमुखान्प्रवरान्दनुजाञ्जघान कुतुकेन ।
एकः सहायरहितस्तमहं प्रणमामि गन्धवहसूनुम् ॥ ७॥
प्राप्य मणिं सीतायाः काननमसुरस्य सत्वरं भला ।
दग्ध्वा लङ्कां योऽगाद्रघुवरनिकटं स मामवतु ॥ ८॥
सीताप्रोदितवचनान्यशेषतो यो निवेद्य रघुवीरम् ।
चक्रे चिन्तारहितं वन्दे तं चिन्तितार्थदं नमताम् ॥ ९॥
समरे वक्षसि येन प्रहतः संमूर्छितः ससंज्ञोऽथ ।
प्रशशंस रावणो यं तमतिबलानन्दवर्धनं नौमि ॥ १०॥
ओषधिगिरिमतिवेगान्नत्वाऽऽनीय प्रवृद्धदिव्यतनुः ।
यो लक्ष्मणासुदानं चक्रे तं नौमि गरुडनिभवेगम् ॥ ११॥
रघुपतिमुखारविन्दस्रवदागमशीर्षतत्त्वमकरन्दम् ।
आपीयागलमनिशं नन्दन्तं नौमि पवनमूलधनम् ॥ १२॥
कनकाद्रिसदृशकायं कनकप्रदमाशु नम्रजनपङ्क्तेः ।
रक्ताम्बुजास्यमीडे सक्तान्तःकरणमिनकुलोत्तंसे ॥ १३॥
कारुण्यजन्मभूमिं काकुत्स्थायनपूजनासक्तम् ।
कालाहितभयरहितं कामविदूरं नमामि कपिमुख्यम् ॥ १४॥
कुण्डलभासिकपोलं मण्डलमङ्घिप्रणम्रजन्तूनाम् ।
कुर्वन्तमीप्सितार्थैः सर्वैर्युक्तं भजेऽञ्जनासूनुम् ॥ १५॥
नयनजितहेमगर्वं नवनयपारीणमञ्जनातनयम् ।
गतिविजितजनककीर्तिं मतिमतिनिशितां ददानमहमीडे ॥ १६॥
पुरतो भव करुणाब्वे भरताग्रजरणलग्नचित्ताज ।
हर मम निखिलां चिन्तां करजितपाथोज कलितवटुरूप ॥ १७॥
रविसुतमन्त्रिवरेण्यं पविताडनसहनदक्षदिव्यहनुम् ।
कविशिष्यहरणचतुरं सवितृविनेयं नमामि वातसुतम् ॥ १८॥
वक्षस्ताडितशैलं रक्षःपतिसैन्यमर्दनप्रवणम् ।
रक्षाकरं नमस्याम्यक्षाधिपदूतमनिलपुण्यचयम् ॥ १९॥
सुरदेशिकसदृशगिरं करजैर्हारस्य कठिनतागर्वम् ।
नरशृङ्गतां नयन्तं नरमनिशं नौमि वाद्यमनिलसुतम् ॥ २०॥
श्रीपारिजातपादपमूले वासं करोषि किं हनुमन् ।
अध्येतुमवनताखिलवाञ्छितदातृत्वमवनिजेडूत ॥ २१॥
पुरदग्धारं मनसिजजेतारं भक्तमन्तुसहनचणम् ।
त्वामीशानं के वा न ब्रुवते ब्रूहि वायुसूनो मे ॥ २२॥
पुरदग्धारं मनसिजजेतारं रामनामरुचिविज्ञम् ।
हनुमन्भवन्तमीशं वदति न कः प्रणतसर्वदोषसहम् ॥ २३॥
सहमानापरमूर्ते सहस्व मानाथदूत मम मन्तून् ।
पवमानपुण्यराशे प्लवमानाब्धौ नमामि तव चरणौ ॥ २४॥
॥ इति पूज्य श्रीसच्चिदानन्द शिवाभिनवनृसिंह भारती रचिता श्रीहनुमच्चतुर्विंशतिः समाप्ता ॥
संलिखित ग्रंथ पढ़ें
इस स्तोत्र का विशिष्ट महत्व
श्रीहनुमच्चतुर्विंशतिः, जिसका अर्थ है 'हनुमान जी की चौबीस श्लोकों में स्तुति', शृंगेरी शारदा पीठ (Sringeri Sharada Peetham) के 33वें जगद्गुरु, पूज्य श्रीसच्चिदानन्द शिवाभिनवनृसिंह भारती महास्वामीजी द्वारा रचित एक अत्यंत भावपूर्ण और सारगर्भित रचना है। यह स्तोत्र 24 श्लोकों में भगवान हनुमान (Lord Hanuman) के सम्पूर्ण जीवन-चरित्र और उनके प्रमुख पराक्रमों का संक्षिप्त, फिर भी शक्तिशाली वर्णन करता है। इसमें उनके बाल्यकाल में सूर्य को फल समझकर निगलने की लीला से लेकर, लंका दहन, संजीवनी बूटी लाना, और श्री राम के प्रति उनकी अटूट भक्ति जैसी प्रमुख घटनाओं का काव्यात्मक स्मरण किया गया है।
स्तोत्र के प्रमुख भाव और लाभ
इस स्तोत्र का प्रत्येक श्लोक हनुमान जी के एक विशिष्ट गुण का ध्यान कराता है, जिसके पाठ से साधक को अनेक लाभ प्राप्त होते हैं:
- मनोकामनाओं की पूर्ति (Fulfillment of Desires): स्तोत्र में हनुमान जी को "चिन्तितार्थदं" कहा गया है, जिसका अर्थ है कि वे भक्तों की सभी चिन्तित (मनवांछित) इच्छाओं को पूर्ण करने वाले हैं।
- बल, बुद्धि और साहस की प्राप्ति (Attainment of Strength, Intellect, and Courage): हनुमान जी के पराक्रमी स्वरूप, जैसे "अमितबलम्" (असीम बल वाले) और "महाप्राज्ञम्" (महान ज्ञानी), का स्मरण करने से भक्तों को बल, साहस (courage) और आत्मविश्वास प्राप्त होता है।
- संकट और चिंताओं का नाश (Destruction of Obstacles and Worries): "हर मम निखिलां चिन्तां" - यह प्रार्थना सीधे हनुमान जी से सभी चिंताओं को हरने का आग्रह करती है। उनके "शोकविच्छित्त्यै" (शोक का नाश करने वाले) स्वरूप का ध्यान करने से जीवन की सभी बाधाएं और दुःख (obstacles and sorrows) दूर होते हैं।
- श्री राम भक्ति का संचार (Infusion of Devotion to Shri Rama): हनुमान जी की अनन्य रामभक्ति, जैसे "रघुपतिमुखारविन्दस्रवदागमशीर्षतत्त्वमकरन्दम्" (श्रीराम के मुख-कमल से झरते हुए वेदान्त-तत्त्व रूपी मकरंद का पान करने वाले) का स्मरण करने से भक्तों में भी श्री राम के प्रति श्रद्धा (devotion to Rama) और भक्ति जागृत होती है।
पाठ करने की विधि और विशेष अवसर
- इस स्तोत्र का पाठ शुद्ध मन और पवित्र शरीर से करना चाहिए।
- पाठ से पहले भगवान हनुमान के वीर और भक्त-स्वरूप का ध्यान करें।
- नियमित रूप से, विशेषकर मंगलवार (Tuesday) या शनिवार (Saturday) को इसका पाठ करने से विशेष लाभ प्राप्त होता है।
- यह स्तोत्र संक्षिप्त होने के कारण, इसे हनुमान चालीसा की तरह ही नित्य पूजा में आसानी से शामिल किया जा सकता है। पाठ के दौरान हनुमान जी के प्रत्येक कार्य और गुण का भावपूर्वक स्मरण करना चाहिए।