Logoपवित्र ग्रंथ
Purusha Sukta Vidhana Purvaka Shodasopachara Puja – पुरुषसूक्त विधान पूर्वक षोडशोपचार पूजा

पुरुषसूक्त विधान पूर्वक षोडशोपचार पूजा

Purusha Sukta Vidhana Purvaka Shodasopachara Puja

पुरुषसूक्त विधान पूर्वक षोडशोपचार पूजा
यह भगवान विष्णु (Lord Vishnu) की सर्वोच्च वैदिक पूजा विधि है। सनातन धर्म में जब भी किसी देवता (विशेषकर भगवान विष्णु या उनके अवतारों) की प्राण-प्रतिष्ठा या विशेष पूजा की जाती है, तो श्री पुरुषसूक्तम् (Purusha Suktam) का ही प्रयोग किया जाता है।

पुरुषसूक्त क्या है?
यह ऋग्वेद (मण्डल १०, सूक्त ९०) का एक अत्यन्त पवित्र सूक्त है। इसमें सृष्टि के आदि कारण 'विराट पुरुष' (Cosmic Being) का वर्णन है। इस सूक्त के 16 मन्त्रों (Rychas) में सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड की उत्पत्ति और यज्ञ का रहस्य छिपा है।

पूजा का विधान
सामान्य पूजा में हम साधारण श्लोकों से उपचार अर्पित करते हैं, किन्तु 'पुरुषसूक्त विधान' में पूजा के प्रत्येक चरण (आवाहन, आसन, पाद्य आदि) के लिए पुरुषसूक्त का एक विशिष्ट मन्त्र निर्धारित है। यह पूजा साक्षात् 'मानस यज्ञ' कहलाती है। यह विधि सत्यनारायण पूजा, एकादशी, अनंत चतुर्दशी और प्रतिदिन की शालिग्राम पूजा के लिए अत्यंत प्रशस्त है।

॥ पुरुषसूक्त विधान पूर्वक षोडशोपचार पूजा ॥ ध्यानम् शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम् । लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यं वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥ ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः ध्यायामि । १. आवाहनम् (पुरुषसूक्तम् - १ मन्त्र) सहस्रशीर्षा पुरुषः । सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वा । अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः आवाहयामि । २. आसनम् (पुरुषसूक्तम् - २ मन्त्र) पुरुष एवेदं सर्वम् । यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानः । यदन्नेनातिरोहति । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः नवरत्नखचित सुवर्ण सिंहासनं समर्पयामि । ३. पाद्यम् (पुरुषसूक्तम् - ३ मन्त्र) एतावानस्य महिमा । अतो ज्यायांश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि । त्रिपादस्यामृतं दिवि । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः पादयोः पाद्यं समर्पयामि । ४. अर्घ्यम् (पुरुषसूक्तम् - ४ मन्त्र) त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः । पादोऽस्येहाऽऽभवात्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत् । साशनानशने अभि । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः हस्तयोः अर्घ्यं समर्पयामि । ५. आचमनीयम् (पुरुषसूक्तम् - ५ मन्त्र) तस्माद्विराडजायत । विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत । पश्चाद्भूमिमथो पुरः । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः मुखे आचमनीयं समर्पयामि । ६. पञ्चामृत स्नानम् आप्यायस्व समेतु ते विश्वतस्सोम वृष्णियम् । भवा वाजस्य सङ्गथे ॥ ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः क्षीरेण स्नपयामि । दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखा करत्प्राण आयूंषि तारिषत् ॥ ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः दध्ना स्नपयामि । शुक्रमसि ज्योतिरसि तेजोसि देवोवस्सवितोत्पुनातु अच्छिद्रेण पवित्रेण वसोस्सूर्यस्य रश्मिभिः । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः आज्येन स्नपयामि । मधुवाता ऋतायते मधुक्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वौषधीः । मधुनक्तमुतोषसि मधुमत् पार्थिवं रजः । मधुद्यौरस्तु नः पिता । मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमां अस्तु सूर्यः । माध्वीर्गावो भवन्तु नः । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः मधुना स्नपयामि । स्वादुः पवस्व दिव्याय जन्मने । स्वादुरिन्द्राय सुहवीतु नाम्ने । स्वादुर्मित्राय वरुणाय वायवे । बृहस्पतये मधुमां अदाभ्यः । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः शर्करेण स्नपयामि । याः फलिनीर्या अफला अपुष्पायाश्च पुष्पिणीः । बृहस्पति प्रसूतास्तानो मुन्चन्त्वंहसः ॥ ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः फलोदकेन स्नपयामि । ७. स्नानम् (पुरुषसूक्तम् - ६ मन्त्र) यत्पुरुषेण हविषा । देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यम् । ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः । आपो हिष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन । महेरणाय चक्षसे । यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयते ह नः । उशतीरिव मातरः । तस्मा अरङ्गमामवो यस्य क्षयाय जिन्वथ । आपो जनयथा च नः । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि । स्नानानन्तरं शुद्ध आचमनीयं समर्पयामि । ८. वस्त्रम् (पुरुषसूक्तम् - ७ मन्त्र) सप्तास्यासन्परिधयः । त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वानाः । अबध्नन्पुरुषं पशुम् । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः वस्त्रयुग्मं समर्पयामि । ९. यज्ञोपवीतम् (पुरुषसूक्तम् - ८ मन्त्र) तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् । पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त । साध्या ऋषयश्च ये । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः यज्ञोपवीतं समर्पयामि । १०. गन्धम् (पुरुषसूक्तम् - ९ मन्त्र) तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूंस्तांश्चक्रे वायव्यान् । आरण्यान्ग्राम्याश्च ये । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः दिव्य श्री चन्दनं समर्पयामि । ११. आभरणम् (पुरुषसूक्तम् - १० मन्त्र) तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् । यजुस्तस्मादजायत । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः सर्वाभरणानि समर्पयामि । १२. पुष्पाणि (पुरुषसूक्तम् - ११ मन्त्र) तस्मादश्वा अजायन्त । ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात् । तस्माज्जाता अजावयः । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः नानाविध परिमल पत्र पुष्पाणि समर्पयामि । १३. धूपम् (पुरुषसूक्तम् - १२ मन्त्र) यत्पुरुषं व्यदधुः । कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू । कावूरू पादावुच्येते । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः धूपं समर्पयामि । १४. दीपम् (पुरुषसूक्तम् - १३ मन्त्र) ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् । बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः । पद्भयां शूद्रो अजायत । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः दीपं समर्पयामि । १५. नैवेद्यम् (पुरुषसूक्तम् - १४ मन्त्र) चन्द्रमा मनसो जातः । चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च । प्राणाद्वायुरजायत । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः नैवेद्यं समर्पयामि । ॐ भूर्भुवस्सुवः । तत्सवितुर्वरेण्यम् । भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ सत्यं त्वा ऋतेन परिषिञ्चामि (सायंकाले – ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामि) अमृतमस्तु । अमृतोपस्तरणमसि । ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा । मध्ये मध्ये पानीयं समर्पयामि । उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तौ प्रक्षालयामि । पादौ प्रक्षालयामि । शुद्धाचमनीयं समर्पयामि । १६. ताम्बूलम् (पुरुषसूक्तम् - १५ मन्त्र) नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् । शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् । तथा लोकाँ अकल्पयन् । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः ताम्बूलं समर्पयामि । नीराजनम् (पुरुषसूक्तम् - १६ मन्त्र) वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् । आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः । नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः कर्पूर नीराजनं समर्पयामि । नीराजनानन्तरं शुद्धाचमनीयं समर्पयामि । नमस्करोमि । मन्त्रपुष्पम् (पुरुषसूक्तम् - उपसंहार मन्त्र) धाता पुरस्ताद्यमुदाजहार । शक्रः प्रविद्वान्प्रदिशश्चतस्रः । तमेवं विद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः सुवर्ण दिव्य मन्त्रपुष्पं समर्पयामि । आत्मप्रदक्षिण यानिकानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे । पापोऽहं पापकर्माऽहं पापात्मा पापसम्भव । त्राहि मां कृपया देव शरणागतवत्सला । अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम । तस्मात्कारुण्य भावेन रक्ष रक्ष जनार्दना । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः आत्मप्रदक्षिण नमस्कारान् समर्पयामि । साष्टाङ्ग नमस्कारम् उरसा शिरसा दृष्ट्या मनसा वचसा तथा । पद्भ्यां कराभ्यां कर्णाभ्यां प्रणामोष्टाङ्गमुच्यते ॥ ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः साष्टाङ्ग नमस्कारान् समर्पयामि । सर्वोपचाराः ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः छत्रं आच्छादयामि । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः चामरैर्वीजयामि । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः नृत्यं दर्शयामि । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः गीतं श्रावयामि । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः आन्दोलिकान्नारोहयामि । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः अश्वानारोहयामि । ॐ श्रीमन्नारायणाय नमः गजानारोहयामि । समस्त राजोपचारान् देवोपचारान् समर्पयामि । क्षमा प्रार्थना अपराध सहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व परमेश्वर । आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् । पूजाविधिं न जानामि क्षमस्व परमेश्वर । मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु ते । समापन अनया पुरुषसूक्त विधान पूर्वक ध्यान आवाहनादि षोडशोपचार पूजया भगवान् सर्वात्मकः श्रीमन्नारायण सुप्रीता सुप्रसन्ना वरदा भवन्तु ॥ तीर्थप्रसाद स्वीकरण अकालमृत्यहरणं सर्वव्याधिनिवारणम् ॥ समस्तपापक्षयकरं श्रीमन्नारायण पादोदकं पावनं शुभम् ॥ श्रीमन्नारायणाय नमः प्रसादं शीरसा गृह्णामि । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।

पुरुषसूक्त पूजा का रहस्य

  • यज्ञ स्वरूप पूजा: पुरुषसूक्त में सृष्टि उत्पत्ति को एक यज्ञ के रूप में वर्णित किया गया है। जब हम इस सूक्त से पूजा करते हैं, तो हम प्रतीकात्मक रूप से उसी 'सृष्टि यज्ञ' को दोहराते हैं।
  • विराट पुरुष: यह मन्त्र भगवान को 'विराट पुरुष' (Universal Being) के रूप में पूजते हैं, जिनके हजारों सिर और आँखें हैं (सहस्रशीर्षा...)। इस भावना के साथ की गई पूजा से साधक का अहंकार नष्ट होता है।
  • पूर्णता: यह पूजा विधि 'षोडश कलाओं' (16 कलाओं) से पूर्ण मानी जाती है, इसलिए इसे 16 उपचारों के साथ किया जाता है। यह समस्त वेदों का सार है।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQs)

1. पुरुषसूक्त विधान पूजा का क्या महत्त्व है?

पुरुषसूक्त (Purusha Suktam) वेदों का सबसे प्रमुख सूक्त है जो 'विराट पुरुष' (परमात्मा) का वर्णन करता है। इस विधान से पूजा करने पर साधक न केवल उपचार अर्पित करता है, बल्कि स्वयं को विराट पुरुष के अंग के रूप में देखता है। यह मोक्षदायक और सर्व-पाप नाशक मानी गई है।

2. यह पूजा किस देवता के लिए है?

यह मुख्य रूप से भगवान विष्णु (श्रीमन्नारायण) के लिए है। शालिग्राम शिला या विष्णु प्रतिमा की पूजा के लिए यह सर्वश्रेष्ठ वैदिक पद्धति है। दक्षिण भारत में अधिकतर विष्णु मन्दिरों में इसी विधि से अर्चन किया जाता है।

3. षोडशोपचार और पुरुषसूक्त का क्या सम्बन्ध है?

पुरुषसूक्त में 16 मन्त्र (ऋचाएं) हैं। पूजा में 16 उपचार (आवाहन, आसन आदि) होते हैं। ऋषियों ने प्रत्येक मन्त्र को एक विशिष्ट उपचार के साथ जोड़ा है, जिससे यह एक पूर्ण 'यज्ञ' बन जाता है। पहला मन्त्र आवाहन के लिए, दूसरा आसन के लिए - इस प्रकार क्रम चलता है।

।। ॐ महालक्ष्म्यै नमः ।।