हरि चला मंदिरा ऐशा म्हणती गोपिका, म्हणती राधिका।
भावें ओवाळिती यदुकुलतिलका॥
एकीकडे राई एकीकडे रखुमाई।
भावे ओवाळिता हरिसी तूं होसी दो ठाईं॥१॥
अष्टाधिक सोळा सहस्र ज्याच्या सुंदरा, ज्याच्या सुंदरा।
जिणे जिणें प्रार्थिलें जासी तियेच्या घरा॥२॥
एका जनार्दनी हरी तूं लाघवी होसी।
इतक्याही भोगुनी ब्रह्मचारी म्हणवीसी॥३॥
॥ इति संपूर्णंम् ॥
भावें ओवाळिती यदुकुलतिलका॥
एकीकडे राई एकीकडे रखुमाई।
भावे ओवाळिता हरिसी तूं होसी दो ठाईं॥१॥
अष्टाधिक सोळा सहस्र ज्याच्या सुंदरा, ज्याच्या सुंदरा।
जिणे जिणें प्रार्थिलें जासी तियेच्या घरा॥२॥
एका जनार्दनी हरी तूं लाघवी होसी।
इतक्याही भोगुनी ब्रह्मचारी म्हणवीसी॥३॥
॥ इति संपूर्णंम् ॥
Hari chala mandira aisha mhanati gopika, mhanati radhika,
Bhaven ovaliti yadukulatilaka. ||
Ekikade rai ekikade rakhumai,
Bhave ovalita harisi tun hosi do thain. ||1||
Ashtadhik sola sahasra jyachya sundara, jyachya sundara,
Jine jinen prarthilen jasi tiyechya ghara. ||2||
Eka janardani hari tun laghavi hosi,
Itakyahi bhoguni brahmachari mhanavisi. ||3||
॥ Iti Sampurnam ॥
Bhaven ovaliti yadukulatilaka. ||
Ekikade rai ekikade rakhumai,
Bhave ovalita harisi tun hosi do thain. ||1||
Ashtadhik sola sahasra jyachya sundara, jyachya sundara,
Jine jinen prarthilen jasi tiyechya ghara. ||2||
Eka janardani hari tun laghavi hosi,
Itakyahi bhoguni brahmachari mhanavisi. ||3||
॥ Iti Sampurnam ॥
या आरतीचे विशेष महत्त्व
"हरि चला मंदिरा" ही आरती संत एकनाथ महाराजांनी ("एका जनार्दनी") रचली आहे. यात गोपिका आणि राधिका श्रीकृष्णाला मंदिरात (किंवा त्यांच्या घरी) येण्याची विनंती करत आहेत. ही आरती कृष्णाच्या "नित्य ब्रह्मचारी" स्वरूपाचे आणि त्याच्या भक्तांवरील प्रेमाचे सुंदर वर्णन करते.
आरतीचे मुख्य भावार्थ
- राई आणि रखुमाई (Rai and Rakhumai): "एकीकडे राई एकीकडे रखुमाई" - कृष्णाच्या एका बाजूला राई (राधा) आणि दुसऱ्या बाजूला रखुमाई (रुक्मिणी) आहेत. हे रूप विठ्ठल-रखुमाईच्या भक्तीचे प्रतीक आहे.
- दैवी विरोधाभास (Divine Paradox): "इतक्याही भोगुनी ब्रह्मचारी म्हणवीसी" - कृष्णाला १६,१०८ राण्या असूनही आणि सर्व सुखोपभोग घेऊनही, तो "ब्रह्मचारी" (ज्याचे मन ब्रह्मात रमले आहे) मानला जातो. हे त्याच्या अनासक्त योगाचे लक्षण आहे.
- भक्तीची ओढ (Devotion): "जिणे जिणें प्रार्थिलें जासी तियेच्या घरा" - ज्या ज्या भक्ताने (गोपिकेने) मनापासून प्रार्थना केली, कृष्ण त्यांच्या घरी नक्कीच जातो.
पठणाची पद्धत आणि प्रसंग
- प्रसंग (Occasion): ही आरती जन्माष्टमी, वारकरी भजन आणि विशेषतः रात्रीच्या वेळी (शेजारती) गायली जाते.
- पद्धत (Method): ही आरती अत्यंत प्रेमभावाने आणि लाघवी स्वरात गायली जाते, जणू काही आपण प्रत्यक्ष कृष्णाला आपल्या घरी बोलावतो आहोत.