जय देव जय देव जय वक्रतुंडा।
सिंदुरमंडित विशाळ सरळ भुजदंडा॥
प्रसन्नभाळा विमला करिं घेउनि कमळा।
उंदिरवाहन दोंदिल नाचसि बहुलीला॥
रुणझुण करिती घागरिया घोळा।
सतार सुस्वर गायन शोभित अवलीला॥१॥
सारीगमपधनीसप्तस्वरभेदा।
धिमिकिट धिमिकिट मृदंग वाजति गतिछंदा॥
तातक् तातक् थैय्या करिसि आनंदा।
ब्रह्मादिक अवलोकिती तव पदारविंदा॥२॥
अभयवरदा सुखदा राजिवदलनयना।
परशांकुशलड्डूधर शोभित शुभवदना॥
ऊर्ध्वदोंदिल उंदिर कार्तिकेश्वर रचना।
मुक्तेश्वर चरणांबुजिं अलिपरि करी भ्रमणा॥३॥
॥ इति संपूर्णंम् ॥
सिंदुरमंडित विशाळ सरळ भुजदंडा॥
प्रसन्नभाळा विमला करिं घेउनि कमळा।
उंदिरवाहन दोंदिल नाचसि बहुलीला॥
रुणझुण करिती घागरिया घोळा।
सतार सुस्वर गायन शोभित अवलीला॥१॥
सारीगमपधनीसप्तस्वरभेदा।
धिमिकिट धिमिकिट मृदंग वाजति गतिछंदा॥
तातक् तातक् थैय्या करिसि आनंदा।
ब्रह्मादिक अवलोकिती तव पदारविंदा॥२॥
अभयवरदा सुखदा राजिवदलनयना।
परशांकुशलड्डूधर शोभित शुभवदना॥
ऊर्ध्वदोंदिल उंदिर कार्तिकेश्वर रचना।
मुक्तेश्वर चरणांबुजिं अलिपरि करी भ्रमणा॥३॥
॥ इति संपूर्णंम् ॥
Jay dev jay dev jay vakratunda,
Sindurmandit vishaal saral bhujdanda. ||
Prasannabhaala vimala karin gheuni kamala,
Undirvaahan dondil naachasi bahuleela. ||
Runjhun kariti ghagariya ghola,
Sataar suswar gaayan shobhit avaleela. ||1||
Sarigamapadhanisaptaswarabheda,
Dhimikit dhimikit mridang vaajati gatichhanda. ||
Taatak taatak thaiyya karisi aananda,
Brahmadik avalokiti tav padaaravinda. ||2||
Abhayavarada sukhada raajivadalanayana,
Parshaankushaladdudhar shobhit shubhavadana. ||
Urdhvadondil undir kaartikeshwar rachana,
Mukteshwar charanambujin alipari kari bhramana. ||3||
॥ Iti Sampurnam ॥
Sindurmandit vishaal saral bhujdanda. ||
Prasannabhaala vimala karin gheuni kamala,
Undirvaahan dondil naachasi bahuleela. ||
Runjhun kariti ghagariya ghola,
Sataar suswar gaayan shobhit avaleela. ||1||
Sarigamapadhanisaptaswarabheda,
Dhimikit dhimikit mridang vaajati gatichhanda. ||
Taatak taatak thaiyya karisi aananda,
Brahmadik avalokiti tav padaaravinda. ||2||
Abhayavarada sukhada raajivadalanayana,
Parshaankushaladdudhar shobhit shubhavadana. ||
Urdhvadondil undir kaartikeshwar rachana,
Mukteshwar charanambujin alipari kari bhramana. ||3||
॥ Iti Sampurnam ॥
या आरतीचे विशेष महत्त्व
"जय देव जय देव जय वक्रतुंडा" ही आरती मराठी साहित्यातील प्रसिद्ध संत कवी संत मुक्तेश्वर (Sant Mukteshwar) यांनी रचली आहे. मुक्तेश्वर हे संत एकनाथांचे नातू होते आणि त्यांच्या ओजस्वी वाणीसाठी ओळखले जातात. ही आरती विशेष आहे कारण यात संगीताच्या सप्तस्वरांचा (Seven Musical Notes) आणि मृदंगाच्या तालाचा उल्लेख आहे, जो गणेशाला 'कलांचा अधिपती' म्हणून गौरवितो.
आरतीचे मुख्य भाव आणि अर्थ
- संगीतमय वर्णन (Musical Tribute): "सारीगमपधनीसप्तस्वरभेदा" - आरतीच्या दुसऱ्या कडव्यात सा-रे-ग-म-प-ध-नी या सात स्वरांचा आणि "धिमिकिट धिमिकिट" अशा मृदंगाच्या तालाचा उल्लेख आहे. हे दर्शवते की गणपती केवळ बुद्धीचाच नाही, तर संगीत आणि नृत्याचाही देव आहे.
- नृत्य गणेश (Dancing Form): "तातक् तातक् थैय्या करिसि आनंदा" - गणपती आनंदाने नृत्य करत आहेत आणि ब्रह्मादिक देव त्यांच्या चरणकमळांकडे ("पदारविंदा") पाहत आहेत.
- रूप वर्णन (Description of Form): "सिंदुरमंडित विशाळ सरळ भुजदंडा" - गणपतीचे विशाल हात, सिंदूराने माखलेले शरीर, आणि "उंदिरवाहन" (उंदरावर बसलेले) रूप भक्तांच्या मनात भक्तीभाव जागृत करते.
- भक्तीचा भाव (Devotion): "मुक्तेश्वर चरणांबुजिं अलिपरि करी भ्रमणा" - कवी मुक्तेश्वर म्हणतात की त्यांचे मन भुंग्याप्रमाणे ("अलिपरि") गणपतीच्या चरणकमळांभोवती फिरत आहे, म्हणजेच ते सतत गणेशाच्या ध्यानात मग्न आहेत.
पठण पद्धती आणि प्रसंग
- प्रसंग (Occasion): ही आरती गणेशोत्सवात, विशेषतः भजन संध्या किंवा शास्त्रीय संगीताच्या कार्यक्रमांच्या सुरुवातीला गायली जाते.
- पद्धती (Method): या आरतीमध्ये संगीताचे स्वर आणि ताल असल्यामुळे, ती एका विशिष्ट लयीत आणि उत्साहात गायली पाहिजे. "धिमिकिट धिमिकिट" म्हणताना मृदंगाचा आवाज अनुकरण करण्याचा प्रयत्न केला जातो.